پشم
پشم رشته هایی است که مانند مو و کرک برروی بدن گوسفند و شتر میروید و خشن و زبر و مجعد است و با رشتن آن نخ و سپس پارچه یا انواع فرش بافته میشود و معمولاً نوع غیرقابل رشتن آن برای تولید نمد به کار می رود.
نوع پشم به روش پرورش جانور، فصل پشم چینی و شرایط آب وهوایی بستگی دارد. پشم از جهت ظرافت و ضخامت، به سه دسته تقسیم می شود: 1) پشمهای بسیار زِبر و شکننده (کمپ ) که بین 100 تا 250 میکرون ضخامت دارند. این پشمها را نمیتوان ریسید و بافت، اما میتوان از آنها نخهای ضخیمی تهیه کرد که برای بافت قالی بهترین نوع نخ است. 2) رشتههایی با ضخامت 50 تا 100 میکرون که آنها را «مو» مینامند. اگر این رشتهها با پشمهای عالی (پشمهای با حداقل ضخامت ) ترکیب شوند، نرمتر و آسان بافتتر از کمپ میشوند. 3) رشتههای ظریفتر که عالیترین نوع پشماند و خود دو دستهاند: پشم متوسط، که ضخامت آن بین 30 تا حدود 60 میکرون است؛ پشم عالی، که ضخامت آن از 30 میکرون کمتر است و ضخامت مرغوبترین نوع آن گاه به 6 میکرون میرسد.
الیاف پشم از ماده مخصوصی به نام کراتین تشکیلی گردیده و ویژگی اسیدی و بازی را با هم دارد و این بدان جهت است که دارای مقدار مساوی از عوامل کربکسیل و آمین میباشد و اگرچه از نظر ساختار فیزیکی با مو تفاوتهایی دارد، از نظر شیمیایی با آن مشابهت دارد.
پشم خام 16 تا 70 درصد ناخالصی به شرح زیر دارد:
1- چربی که عامل جلوگیری از شکستن الیاف میباشد و در پوست حیوان تولید میشود.
2- رطوبت که در صد آن در پشمهای مختلف متفاوت است.
3- گردوخاک، کثافات، مواد معدنی دیگر و مواد گیاهی خشک شده که برای از بین بردن آنها علاوه بر شستشو باید از روش "خارگیری و کربونیزه کردن" نیز استفاده نمود.
حدود 90 درصد لیف پشم از سلولهای پوستی تشکیل شده و قابل ذکر است که سلولهای پوستی نیروی کشش الیاف پشمی را به حدود 20 تا 40 درصد میرسانند و نیز رنگ طبیعی آن را تامین مینمایند.
تفاوت در استحکام و میزان کشش پشمها، به نوع فَلْسْهای موجود در آن بستگی دارد. فلسها سلولهایی شاخی هستند که غلاف پشم را برای محافظت الیاف در برابر عوامل طبیعی و بیرونی تشکیل میدهند. نام علمی این سلولها، کوتیکول است و به دلیل شباهت آنها به فلسهای ماهی، اخیراً به سلولهای فلسی مشهور شدهاند. فلسها در صاف یا مجعد بودن پشمها بسیار مؤثرند و معمولاً عالیترین نوع پشم، مجعد است؛ زیرا نسبت به پشم صاف فلسهای بیشتری دارد. فلس یکی از عوامل نرمی و ضخامت پشم نیز به شمار میآید. لبه آزاد فلسهای پشم مرغوب و تازه ــ برخلاف پشم کهنه و دباغی شده ــ دندانهدار است و این سبب میشود تا الیاف به خوبی درون یکدیگر داخل شده و حالت پفکی به خود بگیرند. این ویژگی سبب شده تا از پشم برای ساختن عایق در برابر سرما و گرما استفاده شود که یکی از مهمترین کارکردهای آن است. همین ویژگی باعث میشود که پشم وقتی خشک است به آسانی آب را جذب کند و هنگامی که رطوبت آن بالاست آب را از دست بدهد. همچنین موجب میشود تا سطح بیرونی الیاف، خشنتر شود و مانع انعکاس کامل نور و درخشش تارها گردد. پشم را براساس سن و جنس حیوان، نوع پشم، روش تهیه پشم، فلس پشم و چگونگی پرورش جانور، نگهداری و اعمال مختلف بر روی پشم طبقهبندی میکنند؛ مثلا این که آیا پشم، پشم گوسفندِ یکساله است یا بیش از یکسال، پشم بره است یا قوچ، پشم کثیف و عرقدار است یا شسته شده، پشم چیده شده است یا دباغی شده، پشم شکم است یا دست و پا و از این قبیل.
الیاف سلولزی پشم نما نیز به جهت نداشتن استعداد لازم برای این منظور نباید مورد استفاده قرار گیرند زیرا به هنر و صنعت فرش و خوشنامی آن لطمه وارد میکنند.
الیاف پشم طبیعی خواص فیزیک و شیمیایی دارد که برای این ماده اولیه مهم فرش کیفیت و ویژگیهایی به وجود میآورد و تا اندازهای وجه مشخصه مرغوبیت آن است و همین خصوصیات است که آن را مناسب به کارگیری در بافت فرش میسازد.
این که پشم برکدام عضو آن روییده باشد، از لحاظ لطافت یکسان نیست؛ پشم پهلوها به ترتیب از پشم شکم، پس گردن، سر و پاچه گوسفند لطیفتر است. بهترین پشم از ناحیه شانه و پهلوی گوسفند چیده میشود و این نوع پشم را که نرم و لطیف و شفافتر از پشم سایر نقاط بدن حیوان است گاهی به اشتباه خامه گویند.
برای آن که بافت فرش یکنواخت گردد باید پشمی که به مصرف ریسیدن نخ آن میرسد از یک جای بدن حیوان چیده شده و به قول معروف یکدست باشد. این نوع یکنواختی بر دوام و استحکام فرش میافزاید.
پشم حیوانات زنده را ترجیحا در فصل بهار میچینند تا کمترین زیان را برای حیوان داشته باشد.( در بعضی مناطق علاوه بر چین بهاری چین پاییزی نیز انجام می شود.) گفتنی است که چون پشم ماده ارزشمندی است، آن را از پوست حیوانات مرده نیز میچینند که از نظر فقهی پاک است. پشم پس از این که با قیچیهای مخصوص (روش سنّتی) یا پشم چینهای خودکار، چیده شد، به کارخانههای شانهزنی یا شستشوی پشم و سرانجام به کارخانههای ریسندگی منتقل میشود و به منظور زدودن چربیها و گرد و غبار و دیگر آلودگیهای آن شانه یا شسته میشود. معمولا برای پشمهای عالی از روش شستشو با صابون یا قلیا و برای پشمهایی که مصارف نمدی دارند و به پشمهای کارد شده نیز مشهورند، از روش شانهزدن استفاده میکنند. سپس پشم را در کارخانههای ریسندگی (در روش سنّتی : به وسیله دوک) میریسند.
رنگ پشم گوسفندها سفید، زرد (مایل به سفید)، قهوهای ، خاکستری و سیاه است. پشمهای زرد را ــ که بیشتر پشمها به این رنگ است ــ با اکسیده کردن و احیا و یا ترکیبی از هر دو روش، در مراحل مختلف سفید میکنند. در گذشته پشم سفید، به لحاظ بالا بودن درجه رنگ پذیری، متقاضی فراوانی داشت، اما امروزه با تحولاتی که در صنعت رنگرزی رخ داده است، این نوع اولویتها وجود ندارد.
پشم مهمترین ماده اولیه مورد استفاده در صنعت فرشبافی است و الیاف پشم در ساختار تار و پود و پرز اکثر فرشهای دستباف ایران اعم از قالیهای معمولی و حتی نفیس و موزهای یا گلیم و زیلو و پلاس و غیره نقش عمده بلکه اولیه و اساسی دارد.
در ایران طبقهبندی خاصی از انواع پشم به وجود نیامده است و تنها براساس نامهای محلی، از قبیل بلوچی، کرمانی، کردی، ماکویی، زل، قره گل، بختیاری و نائینی عرضه میشوند. بهترین پشم در کار بافت فرش پشم گوسفند و از نژاد مرغوب آن است و در ایران از نواحی خراسان، آذربایجان، فارس، لرستان، خوزستان، کرستان، کرمانشاه، اصفهان به دست میآید.
انواع پشم در سطح جهانی و نیز کشور ما "کدبندی" دارد و به همین طریق نیز ارزشیابی میگردد.
پشم از این جهت که برای بافتن پارچه به نخ تبدیل گردد یا قالی و غیره گونههای مختلف آن مورد پسند است، برای پارچه الیاف ظریفتر و برای نخ قالی الیاف ضخیمتر استفاده میشود.
منابع: ( فرهنگ جامع فرش ایران، احمد دانشگر، نشر دی، 1372) و اینجا
ادامه دارد...
